Á aðfangadagskvöld var alltaf lambasteik
Jólagesturinn í dag er Sigurlaug Gissurardóttir ferðaþjónustubóndi í Árbæ
Mín bernsku jól
Það er ljúft að líta til baka og rifja upp jólahald á bernskuheimili mínu. Ég fæddist og ólst upp á Herjólfsstöðum í Álftaveri í Vestur Skaftafellssýslu. Á heimilinu voru auk foreldra minna og systkina, föðurafi og amma. Föðursystkini mín, þau Lára og Loftur áttu þar einnig heimili en stunduðu vinnu fjarri heimahögum, einnig ungur piltur sem kom inn á heimilið fermingarárið sitt og dvaldi þar upp frá því, en stundaði nám yfir veturinn, fyrst í Skógaskóla og nam síðan skipasmíði. Afi lést þegar ég var sjö ára en ég var tvítug þegar amma kvaddi þennan heim.
Í byrjun jólaföstu drógum við Þura systir fram jólasveinabókina okkar. Við vorum elstar en síðar tóku yngri systkini okkar við. Í hana skrifuðum við niður alla gesti sem komu fram til jóla og snemma var nú metnaðurinn kominn fram og spenningurinn snérist um það hvort við heimtum fleiri jólasveina heldur en krakkarnir í vesturbænum.
Á báðum þessum bæjum var gestkvæmt enda nokkurs konar umferðarmiðstöð, bensínafgreiðsla á báðum bæjum, á þessum árum komu allir bændur með mjólkina sína í veg fyrir mjólkurbílinn á hlaðið heima og margir komu inn í kaffi og auðvitað mjólkurbílstjórinn líka. Rútan stoppaði í vesturbænum og þar var líka póstafgreiðsla og lítil verslun með allra, allra helstu nauðsynjavörur. Oftast var það ekki ljóst fyrr en á Þorláksmessu hvor bæri meira úr bítum, en þá komu flestir þeirra sem voru í skóla eða unnu fjarri heimilum sínum heim með rútunni og skiptu sér gjarnan á bæina meðan beðið var þess að einhver kæmi að sækja þá. Já, lítið var nú ungs manns gaman, en skemmtilegast var samt að fylgjast með frásögnum þessa fólks af því hvað á daga þess hafði drifið.
Umgjörð jólanna var öll minni en nú er. Sjálfsagt þótti að þrífa húsið hátt og lágt, en skáparnir sluppu þó nema eldhússkáparnir og það var sérstök tilfinning að taka niður gömlu sparistellin hennar ömmu, sem í dag eru dýrgripir. Nýir kjólar voru saumaðir á okkur systurnar og um það sá hún Jakobína oft. Já, ég gleymdi henni. Hún var kennari í Álftaveri og síðar einnig Skaftártungu frá árinu 1930 til 1968, kom með vetri og hélt til sinna heimahaga með sumri. Hennar aðalheimili yfir veturinn var alla tíð hjá afa og ömmu og síðar pabba og mömmu.
Við eignuðumst tiltölulega fljótt jólaseríu á litla en fína jólatréð og til þess að hún virkaði breytti Loftur frændi henni þannig að 12 volta rafmagnið frá ljósarokknum hentaði. Jólatréð í vesturbænum á samt sérstakan stað í minningunni. Það var grænmálað spýtujólatré með alvöru ljósum; þ.e. kertaljósum. Það var síðan á hverjum jólum flutt austur í skóla þegar barnaballið var haldið milli jóla og nýjárs. Þar komu allir, endurtek allir, íbúar sveitarinnar saman, sem á annað borð gátu af heilsufarsástæðum farið af bæ, og skemmtu sér eina kvöldstund. Gengið var kringum jólatréð, jólasveinninn kom við með nammi í poka og að lokum var dansað, þar sem þeir eldri kenndu þeim yngri þá mennt. Kaffi var borið fram heima en í skólanum var ekkert eldhús og lítið húspláss. Bakkelsið komu konurnar með að heiman frá sér og Jakobína bauð öllum upp á heitt súkkulaði. Minnisstæðastir eru Pálínukossarnir, sem skreyttir voru með glassúrtopp lituðum með krækiberjasaft. Þeir sem minni áhuga höfðu á danslistinni tóku í spil inni hjá afa.
Jólaguðsþjónusta var í Þykkvabæjarklausturskirkju á jóladag eða annan, misjafnt milli ári og nágrannar buðu í kirkjukaffi á eftir, einnig voru jólaboð á milli bæja. Jólin liðu annars við bóklestur og spilamennsku og ekki má gleyma því að allur búfénaður var á húsi og því þurfti að sinna. Gjafir og mjaltir og gengu sinn vanagang og drjúgur tími fór í tilhleypingar. Það eiga ekki allir frí um jólin, gleymum því ekki. Milli jóla og nýjárs söfnuðum við krakkarnir á bæjunum tveim í brennu, aðallega fjörusprekum og drógum með talsverði fyrirhöfn upp á Kinn en þaðan blasti brennan okkar við allri sveitinni á gamlárskvöld.
Á aðfangadagskvöld var alltaf lambasteik með tilheyrandi meðlæti s.s. brúnuðum kartöflum, grænum baunum, heimasoðnum rauðrófum og rabarbarasultu og sveskjugrautur á eftir, en síðar ís og ávextir. Ein uppskrift hefur fylgt mér alla tíð síðan en það er brúnkál og aðeins borin fram með matnum á aðfangadagskvöld. Uppskriftin er svona:
Hvítkálshaus ca. 1 kg.
50 gr sykur
35 gr smjörlíki
2,5 dl vatn
Ögn af salti og sósulit
Kálið skorið niður í þunnar ræmur. Sykur og smjörlíki brúnað saman í potti og kálið sett saman við þegar fer að krauma í. Þegar kálið hefur brúnast nóg er vatni, salti og sósulit bætt saman við og soðið vel á aðra klukkustund. Smakkað til og bragðbætt með salti eða sykri ef þarf. Best er að styðjast hæfilega við uppskriftina en láta tilfinningu ráða. Borið fram heitt. með jólasteikinni. Verði ykkur að góðu.
Auðvitað hafa siðir og venjur breyst en mikilvægast þykir mér að á hverju heimili skapist hefðir og að ekki sé nauðsynlegt að láta tískusveiflur ráða för, heldur stjórnum við því sjálf hverju við breytum. Hér í Árbæ var gerð um það óformleg skoðanakönnun hvort breyta ætti til og hafa eitthvert annað kjötmeti en lambakjöt og niðurstaðan varð sú að það væru engin jól án lambakjöts á aðfangadag og spesíurnar má ekki heldur vanta eða heimagerðu pizzuna í hádeginu á jóladag og nýjársdag og nú eru barnabörnin farin að spyrja eftir ömmupizzu líka. Ég upplifi aftur mín bernskujól þegar strákarnir koma heim um jólin eða áramótin með sínar fjölskyldur.
Sigurlaug Gissurardóttir Árbæ
Skrifa athugasemd