Ekkert sást eða heyrðist til jólasveina, eða foreldra þeirra
Þar sem meira en hálf öld er liðin frá því að ég man fyrst eftir jólum þá er rétt að taka fram að jólahald í sveitum í Húnavatnssýslu var þá töluvert ólíkt því sem nú gerist. Rafmagn var ekki nema á sára fáum bæjum og þau sveitaheimili sem höfðu rafmagn fengu það frá vindrafstöðvum, ljósamótorum, eða þar sem best gerðist, frá heimilisrafstöðvum. Allar samgöngur voru erfiðari og stopulli og ég man einungis eftir einum rauðum jólum, en oft man ég eftir illviðrum og ófærð, þó aldrei svo mikilli ófærð að fólk gæti ekki farið í sérstaka kaupstaðarferð fyrir jólin. Það var altaf farið á Blönduós og ekkert annað. Þessu til viðbótar þá vorum við systkinin mörg og stutt á milli okkar svo enginn hægðarleikur hefur verið að fara af bæ með allan skarann. Kirkjuferðir voru því ekki margar um jól, enda þurfti presturinn að sinna nokkrum kirkjum og messaði því oftast í okkar kirkju milli hátíða. Hins vegar var töluvert hlustað á guðsþjónustur í útvarpinu bæði um jól og áramót. Útvarpið gekk hins vegar fyrir rafhlöðum svo ekki kom til mála að hlusta á það í tíma og ótíma.
Undirbúningur jólanna hófst með hreingerningum og þvottar voru með meira móti. Eftir það kom svo bakstur og eftir kaupstaðarferðina kom lykt af eplum og appelnsínum. Þá var líka annari stofunni læst. Jólaskreytingar voru talsverðar og voru þær settar upp á Þorláksmessu. Þetta voru mest pappaskreytingar. Ekkert sást eða heyrðist til jólasveina, eða foreldra þeirra og fór það aldrei á milli mála að þetta væru skrautlegar þjóðsagnapersónur sem einungis gætu tengst einhverju gríni.
Vegna rafmagnsleysis man ég ekki eftir neinum jólaseríum heima mörg af mínum fyrstu jólum, fyrsta jólatréð sem ég man eftir var gervijólatré og á því voru logandi vaxkerti. Við krakkarnir gengum svo í kringum tréð og sungum jólasálma. Það má nærri geta hvílik eldhætta hefur verið af því að hafa logandi kerti á trénu, en mamma hafði alltaf varan á meðan kertin loguðu og var þá með blauta tusku til þess að slökkva, ef á þyrfti að halda. Þessi ganga í kringun jólatréð byrjaði eftir að borðhaldi og var lokið en það hófst nánast stundvíslega klukkan 6. Þegar við höfðum sungið það sem við kunnum var slökkt á kertunum á jólatrénu og fljótlega eftir það voru jólapakkarnir opnaðir og eftir það var lítið hugsað um annað en jólagjafirnar, en þá fengum við nánast öll leikföng sem við eignuðumst og bækur, en auk þess föt, sérstaklega fengum við það sem kallast gæti sparifatnaður. Ég man eftir okkur bræðrum í matrósafötum þar til við urðum 8 eða níu ára, en ekki get ég fullyrt neitt um það hvernig systur mínar voru klæddar. Það var þó alveg víst að allir voru í sínum fínustu fötum.
Gjafirnar komu frá foreldrum okkar, afa og ömmu í föðurætt og móðurafa. Þetta voru auðvitað þær gjafir sem almennt tíðkuðust á þessum tíma og tíðkast enn, en þá var þó miklu meiri hófsemi í gjöfum.
Ekki get ég nú greint í smáatriðum frá þeirri matargerð sem fram fór um jólin, en oftast munu hafa verið steikur á aðfangadagskvöld og á gamlárskvöld, en hangikjöt á jóladag og nýársdag. Þetta mun hafa verið lambakjöt fyrst þegar ég man eftir, en síðar breyttist þetta og fjölbreytni varð meiri. Alltaf var borðar tví- eða þrí-rétta á aðfangadagskvöld og gamlárskvöld, en tvírétta aðra daga. Ekki var bakað laufabrauð heima og ég vissi ekki til þess að það hafi verið bakað á öðrum bæjum. Sælgæti var nokkuð borðað af okkur krökkunum um jól, en það var allt aðkeypt.
Áfengisneysla þekktist ekki, hvorki um jól eða áramót.
Einn árlegur mannfagnaður var í minni sveit í lok jóla. Það var svokallað barnaball og fór það þannig fram að kvenfélagið bauð öllum börnum í sveitinni á barnasamkomu. Þessar samkomur voru haldnar til skiptis á Grundarbæjunum, en þeir bæjir voru þeir einu sem höfðu heimarafstöð. Þar mun ég fyrst hafa séð jólaseríu á jólatré og þar mun ég í fyrsta sinn hafa staðið augliti til auglitis við rauðklæddan jólasvein sem heitir Kertasníkir, en stóru strákarni sögðu mér síðar á þessari sömu samkomu að þetta hefði verið Guðmundur á Syðri-Grund.
Jólum lauk svo á þrettándanum með því að allt jólaskraut var tekið niður.
Ekki get ég sagt að nein ein jól hafi verið verulega frábrugðin öðrum. Fjölskyldan var alltaf saman, engin veikindi eyðilögðu jól hjá okkur og enginn nákominn okkur dó um jól og engin slys urðu hjá okkur um jól, en á þessu árum voru eldsvoðar í heimahúsum algengir hér á landi og ég man að við hlustuðum alltaf sérstaklega eftir því í útvarpsfréttum hvort einhvers staðar hefði orðið húsbruni.
Uppskrift.
Brúnkaka ( 3 plötur, hrærð )
250 gr. Smjörlíki
400 gr. Sykur
2 ? 3 egg
500 gr. Hveiti
2 tsk. Negull
1 ½ tsk. Kanill
2 tsk matarsódi
3 msk. Kakó
2 ½ dl. Mjólk
Bakað við 200° í venjulegum ofni, en 180° í blástursofni í 10 mínútur.
Krem
250 gr. Smjörlíki
250 gr. Flórsykur
1 egg
Vanilludropar.
Ég óska svo öllum gleðilegra og framar öllu slysalausra jóla.
Páll Björnsson
Skrifa athugasemd