Jólin í "Hell’s kitchen".
Jólagestur okkur 8. desember er Heimir Þór Gíslason
Þriðjudaginn 3. desember 1940 kom norski strandgæslubáturinn “Nord Cap” brunandi inn til Breiðdalsvíkur. Eins og allir vita geysaði þá síðari heimsstyrjöldin og breskt setulið var komið til landsins og þessi norski bátur var nokkurs konar flóabátur fyrir það á Austfjörðum og kannski víðar. Erindi bátsins á þessa litlu “krummavík” var að flytja 3 breska hermenn þangað. Þeim var ætlað að vera hlekkur í keðju varðstöðva sem raðað var á strandlínuna landið í kring.
Ekki var um auðugan garð að gresja með húsnæði í þessu litla kauptúni með aðeins 4 íbúðarhús en 6 fjölskyldur, alls liðlega 30 manns. Neyðarúrræðið var að hola þeim niður í litlum “fjölnota” húskumbalda sem gekk undir nafninu “Hótel Sukk”. Í sláturtíðinni gistu þarna og mötuðust starfsmenn úr sláturhúsi. Þess utan var það ýmist notað sem hlaða, hesthús, iðnaðarhús eða hænsnakofi. Undanfarið höfðu hestar aðkomumanna verið hýstir þarna. Þegar ég, gutti á tíunda ári kom á vettvang voru tveir menn að moka út úr húsinu óhroðanum af gólfin. Þarna urðu þessir þrír ungu hermenn að hreiðra um sig eftir bestu getu. Þetta urðu þeir að gera sér að góðu. Þarna var engin snyrtiaðstaða. Vatn urðu þeir að sækja í brunn í nágrenninu.
Lengi eimdi eftitr af þeirri lykt sem fylgt hafði fyrri notkun hússins og hún fór fjarri því vel í nefi þessara borgardrengja sem nú urðu að hírast þarna. Fangaráð þeirra var því að hafa útidyrnar galopnar seint og snemma og rauðkynda svo kolaofninn á miðju gólfi. Fljótlega negldu þeir spjald yfir útidyrnar þar sem stóð með viðeigandi skreytingu; “Hell’s kitchen”. Ætli sú nafngift segi ekki allt sem segja þarf um álit þeirra á íverustaðnum.
Fljótlega urðu þessir viðfeldni ungu Bretar kunnugir heimafólkinu á staðnum. Ekki síst heima hjá mér því þangað áttu þeiroft erindi.. Í stofunni heima var nefnilega bæði pósthús og símstöð staðarins. T.d. urðu þeir daglega að senda veðurfréttir símleiðis til bækistövanna á Reyðarfirði og sömuleiðis að tilkynna þangað um öll skip og flugvélar sem komu í augsýn.
Þegar komið var að jólum má segja að nýjabrumið hafi verið farið af þessari gestakomu. Þó voru annað slagið enn að koma gestir í kaupstaðarferð, héðan og þaðan úr dalnum sem voru að sjá þessa hermenn í fyrsta sinn. Sveitungarnir höfðu átt því að venjast að íveruhús Bretanna væri hálfpartinn opinber staður. Í það minnst í sláturtíðinni. Og nú þegar þeir gengu þarna fram hjá opnum dyrum gerðu sumir sig heimakomna, jafn veð án þess að banka eða heilsa. Eins og gefur að skilja var þetta afar hvimleitt fyrir dátana en þeir reyndu í lengstu lög að vera kurteisir. Þó kom fyrir að þeir sögðu við gest: “Please sit down and speak nothing”. Ég var í það minnsta einu sinni viðstaddur svona heimsókn. Þá birtist í dyrunum piltur úr sveitinni sem gerðist svo aðgangsharður í könnun sinni að hann gáði jafn vel undir kojurnar. Ég sá að Bretunum var greinilega misboðið. Svo hvarflaði hann burtu án þess að hafa heilsað eða kvatt.
Fljótlega urðum við strákpollarnir í uppáhaldi hjá Bretunum, sem sjá má af því m.a. að þeir gaukuðu oft að okkur sælgæti. Við launuðum gjafirnar með því að láta þá vita ef við sáum skip í hafi eða flugvél í lofti. Eða ættum við kannski að segja að Bretarnir hefðu verið að launa okkur varðstöðuna.
Svo rann aðfangadagur jóla 1940 upp með stilltu veðri en frosti. Móðir mín ákvað að reyna að gera dátunum einhvern dagamun og niðurstaðan varð sú að færa þeim vel útilátna rjómatertu. Lokafrágangur á tertunni var sá að náð var í ískensk - enska orðabók og sprautað með sultu á tertuna; “Merry Christmas”
Skammdegismyrkrið var skollið á þegar við pabbi örkuðum inn á Pláss með skrautlega rjómatertuna og knúðum dyra á Hell’s kitchen. Aldrei þessu vant féll hurð að stöfum þótt stillt væri veður. Einhver bið varð á því að opnað væri, en svo kom Ranklin liðþjálfi til dyra. Út um opnar dyrnar heyrði ég að útvarpsviðtæki var í gangi og þrátt fyrir slæm hlustunarskilyrði heyrði ég sálmasöng, að öllum líkindum enskan. Ekki man ég lagið, en það gat verið “Heims um ból” eða “Í Betlehem er barn oss fætt”. – Allavega var það jólasálnur sem kom mér kunnuglega fyrir. Þeir voru sem sagt að hlusta á messu, þegar okkur bar að garði.
Pabbi rétti fram tertuna og sagði “Please”. Ranklin tók á móti henni með miklum gleðiviðbrögðum.
Á meðan að þessu fór fram skimaði ég inn um dyrnar. Eina birtan þarna inni var dauft ljós frá nokkrum kertum sem loguðu á stóru borðskrifli en ég sá hvergi þá Gef og Gjos.(Jeff og Josh) En svo birtust þeir í vesturendanum. Þeir höfði legið þar uppi í hákojunum og voru, að mér sýndist, að þurrka tár af hvörmum. Engan skyldi undra þótt depurð sækti að þessum ungu hermönnum, þarna langt norður við Dumbshaf fjarri fjölskyldu og vinum. Búandi í þessu greni. Hvenær var frekar von til þess að söknuður og heimþrá gripi hug þeirra en einmitt á þessari stundu? Kannski var það þó huggun harmi gegm að þarna var þó friður og ró. Líklega var þetta ólíkt betra hlutskipti en þeirra sem voru á vígvöllunum.
Nú var bara eftir fyrir okkur pabba að kveðja og segja á brogaðri ensku “Merry Christmas” en þá gaf Ranklin okkur merki um að bíða. Á augabragði sótti hann nokkra netta súkkulaðipakka og rétti pabba. En pabbi afþakkaði með bendingum. Þá greip Ranklin í mig og kippti mér inn úr dyrunum og tróð nokkrum stykkjum í vasana á alltof stórri kápu sem ég var í af Guðbjörgu systur minni. Ég var ekkert að hafa fyrir því að mótmæla. En við vorum ekki lausir alveg strax. Ranklin sótti vænan járndunk, skellti honum á stól fyrir framan okkur og fór að brasa við að opna hann, greinilega í fyrsta sinn. Ég þóttist vita að ég ætti einnig að fá eitthvað úr honum líka og varð yfir máta spenntur. Og viti menn þarna reyndust einnig vera súkkulaðistykki en af annari tegund. Og enn var bætt í vasana á stóru kápunni. Ekki veit ég hvernig þetta hefði endað ef pabbi hefði ekki tekið á sig rögg, gripið í mig og kvatt formálalaust. Reyndar tók ég eftir að Gef sagði eitthvað við Ranklin sem ég skildi ekki en ímyndaði mér að væru athugasemdir við örlæti hans.
Á heimleiðinni hafði ég orð á því við föður minn hve heppinn ég hefði verið. Hann gerði lítið úr því og spurði mig hvort ég væri viss um að ég ætti þetta súkkulaði. Eftir nokkrar rökræður þarna í myrkrinu á heimleiðinni varð það niðurstaðan að líklega ætti mamma þetta. Fyrirhöfnin var hennar en ekki mín. Þegar heim kom flýtti ég mér inn í eldhús þar sem mamma og amma voru að leggja síðustu hönd á jólamatinn. Þar tæmdi ég vasana á stóru kápunni og afhenti mömmu allt saman. Þetta reyndust alls 10-15 súkkulaðistykki sem svo urðu uppistaðan í jólasælgætinu þessi jólin.
Um jólin að öðru leyti þarna í Hell’s kitchen veit ég svo sem ekki mikið. Einhver Bretanna kom jóladagana sem aðra daga til að senda veðurlýsingu til Reyðarfjarðar. Þeir rangluðu stundum í kaupfélagsbúðina þótt þar væri yfirleitt lítið að hafa. Skammt af jólaeplum og appelsínum fengu þeir eins og aðrir viðskiptavinir. Það urðu Bretunum mikil vonbrigði að fyrsti pósturinn sem þeim barst þarna í þessa einangrun kom ekki fyrr en eftir áramót og þá hafði hann farið um herstöðina á Reyðarfirði. Sjálfir voru þeir duglegir að skrifa heim. Ég tel mig muna það að þeir komu oft og póstlögðu bréf .
Strax vorið 1941 kom Nord Kap og tók Bretana og flutti til Reyðarfjarðar. Vera má að léleg húsakynni hafi valdið.
Það er gaman að segja frá því svona í lokin, að fyrir fáum árum kom aldraður maður til Breiðdalsvíkur í hópi útlendinga á ferðalagi um Ísland. Hann sagði fólki á staðnum frá því að hann hefði dvalið sem hermaður þar á striðsárunum. Fáir fréttu þetta fyrr en um seinan. Gaman hefði verið að spyrja hann um eitt og annað svo sem eins og það hvort enn myndu vera til bréf sem þeir skrifuðu heim frá Hell’s kitchen.
Í aðdraganda jóla 2006
Heimir Þór Gíslason.
Skrifa athugasemd