Tíminn er til að koma í veg fyrir að allt gerist í einu
Jólagestur okkar 20. desember er Páll Þór Imsland
Jæja, hann er bara rétta að skella á með jól eina ferðina enn. Og alltaf kemur þetta manni meir og minna í opna skjöldu. Já tíminn, hinn undarlegi förunautur okkar, lætur ekki að sér hæða og heldur sínu striki, hvað sem maður tekur sér fyrir og hvernig sem maður fer að. Hann kemur aftan að manni, þegar maður gætir sín ekki nógu vel, þrífur í öxlina á manni og segir sem svona. “Hvað er þetta maður? Heldur þú, að þú ráðir ferðinni? Nei góði, ekki aldeilis. Hér er það ég sem ræð og ég hvorki spyr þig álits né geri við þig samning um eitt eða neitt. Ég er nefnilega eitt af náttúrulögmálunum og framhjá mér verður því ekki gengið, eins og þú veist.”Já, rétt er það, það er engin leið að snúa á tímann. Hann hefur sinn gang og maður verður bara að innrétta sig eftir honum. Það er reyndar kostur við hann hversu óskaplega stabíll henn er, haggast aldrei og fer jafnan með sama hraða, aldrei hægt, aldrei hratt, alltaf mitt á milli og alltaf eins. Þetta veit maður, jafnvel þó manni finnist hitt; tíminn líða hratt þegar gaman er og þegar manni líður vel, en hægt þegar manni leiðist eða líður illa.
En svo ég víki nú að annarri hlið tímans; vitið þið ekki örugglega öll til hvers tíminn er? Menn eru búnir að velta þessu fyrir sér í áratugi og aldir og velta upp allskonar svörum við þessari spurningu, jafnt heimspekingar sem hirðfífl, verkstjórar sem vitleysingar. En það hefur aðeins eitt gott svar komið fram, nefnilega þetta: Tíminn er til að koma í veg fyrir að allt gerist í einu. Hugsið ykkur bara, ef allt gerðist á sama augnablikinu, ekkert áður og ekkert síðar. Það væri ekkert rúm fyrir gaman, ekkert rúm fyrir endurtekningu þess sem áhugavert er, ekkert rúm fyrir ástir, spil eða grín, ekkert rúm fyrir upprifjun gamalla minninga og ljúfra stunda og ekkert tækifæri til að spá í framtíðina. Öllu þjappað í sama augnablikið. Ja, þvílíkt kaos og þvílík tilvera. En sem betur fer kemur alltaf meira af tímanum og þess vegna er hægt að leyfa sér ýmislegt, dreyma og framkvæma, lifa og njóta, rifja upp og muna, gömul jól og ný, rauð jól og hvít.
En hvað eru jólin trúlausum manni eins og mér? Hér gæti mér nú reyndar farið að vefjast tunga um tönn, eða kannski frekar fingur að villast um hnappaborð, ef ég ætti að fara út í ofuralvarelga sálma, Þeir eru mér yfirleitt ekki sérlegt áhugamál, svo kannski sneiði ég eilítið hjá þeim. Trú hefur aldrei átt uppá pallborðið hjá mér af ástæðum sem ég skal seinna greina, en það þýðir alls ekki að jólin eigi ekki upp borðið. Mér finnst bísna gaman að jólunum, svo ég segi frómt frá. Þau eru líka góð og holl tilbreyting í skammdeginu og vel til þess fallin að brjóta upp þennan langa dimma kafla norðlægrar tilveru okkar með aukinni ljósanotkun og annars konar innbyrðis samskiptum en hinum daglega hversdagslegu. Þau eru líka góð tilbreyting í mat og drykk, þó þar vilji nú kannski oftar en ekki halla um of á óhófshliðina hjá okkur Íslendingum. Við erum öfgafólk og skorpufólk, nokkurn veginn sama á hverju við tökum. Jólin eru líka góður hvíldartími fyrir hugann. Oft veitir manni ekkert af að slappa af í andanum í nokkra daga samfleitt, vera latur og hugsa um annað en lifibrauð og vinnuskyldur. Þetta gat maður auðveldlega gert á meðan maður var ungur, en með tímanum, þessum erkióvini og hjartansvini í senn, vill alvarleikinn taka yfir og fara að ráða ferðinni bæði virka daga og helga. Þá er gott að fá einstöku sinnum lengra frí frá skyldunum, eins og um jól og áramót og vera eiginlega neyddur til að haga sér öðru vísi.
Í þessu ljósi eru jólin mér nú bæði hvíld og nautn, langar nætur, stuttir dagar. Í gamla daga voru þau frekar bara langar nætur, notaðar til lestrar fram á morgum og til svefns fram á kvöld, eins og margir eflaust hafa reynt. Ef ég hugsa til jóla fortíðarinnar, þá kemur sitt hvað upp í hugann, eins og lykt, litur ljóssins, hátíðleiki, rjúpa og hangiket og allt þetta sem ótal margir hafa rifjað upp í ræðu og riti og engin ástæða er til að gera einu sinni enn.
En ég skal efna loforðið sem ég gaf áðan og útskýra hvers vegna trú er mér heldur lítt að skapi. Það kemur jólunum dálítið við. Þau eru jú kölluð hátíð friðar og við þau bundin vonin um batnandi heim. Trú er að mínu viti andsnúin þekkingu en á henni veltur batnandi heimur. Trú kennir mönnum að treysta í blindni og gagnrýnislaust og skiptir þá engu hvað trúarbrögðin eru kölluð. Þetta er stóri ókostur trúarinnar. Til þess að heimur geti batnað þarf að efla þekkinguna um hann, bæði dauðan og lifandi og það verður ekki gert án gagnrýninnar hugsunar. Af því dreg ég þá miðurstöðu um trúna að hún sé ekki góð til þess brúks að bæta heiminn. Hún kann að hjálpa einstaklingum að sætta sig við ill örlög og vandamál, en hún bætir ekki heiminn. Það segja rökin okkur og það segja líka ótal mörg dæmi sögunnar.
Maður eins og ég, menntaður í náttúrufræðum og alla jafnan með hugann við náttúruna í öllum hennar ólíku myndum, sem um áratuga skeið hefur haft það að atvinnu að rannsaka náttúruna og kenna um hana, hvernig hún er og hvernig hún vinnur, hvers vegna hún breytist og þróast, kemst ekki hjá því að sjá hver nauðsyn eru á gagnrýninni hugsun þegar fjallað er um heiminn, myndun hans og þróun og þau þolmörk sem hann greinilega býr við. Það er að suma leyti svart fram undan í þeim efnum og það er okkar sök mannanna, ekki síst vegna þess að við höfum trúað því og ekki beitt í því samhengi gagnrýninni hugsun, að heimurinn þyldi allt sem okkur dytti í huga að bjóða honum. Við höfum trúað því að hann væri skapaður af æðra mætti til þess að þjóna okkur. Það sjá nú orðið flestir að gengur ekki upp. Sköpuninni er lokið en það stefnir í óefnið. Til þess að mannkynið eigi langa tilvistarmöguleika á jörðinni þarf það að taka upp rökhyggju og gagnrýna afstöðu til þekkingar, efla og bæta þekkinguna um heiminn. Trú er ekki þekking. Það kallast að rugla saman grundvallarhugtökum að halda slíku fram. Þetta er í stuttu máli ástæða þess að trú er mér lítt að skapi.
Ég vil því brýna menn til að haga hugsun sinni um jólin sem og endranær sem allra mest á þann hátt að það bæti þekkinguna og skilninginn á heiminum og stöðu okkar í honum. Þá fara kannski jólin að verða hátíð batnandi heims.
Mér er það ljóst að þetta er engin hefðbundin jólapistill og biðst ég afsökunar á því, en ekki hinu að brýna fyrir ykkur betrumbætur á heiminum. Það er svo afgerandi nauðsynlegt. Lifið heil.
Það ku vera vani að hnýta aftan í þennan pistil uppskrift. Þó mér finnist gaman að matreiða og finnist matur einkar góður, þá er ég ekkert fyrir að fara eftir uppskriftum, skálda hverja súpu og sósu upp á nýtt hverju sinni. Ég er því að hugsa um að sleppa uppskriftinni, en leyfa ykkur þess í stað að heyra nokkar sundurlausar kokkhúsvísur.
Að elda´og baka list er létt
og læknar hungur sefa,
steikja´ og brasa næmt og nett
og næring kroppnum gefa.
Næst er að sjóða súpuna,
sósa lærið og rjúpuna,
hræra og sæta til sopana,
er sefa vindinn og ropana.
Ýsu kokkar seljan soða
og sætan lauk í viðbitið,
einnig kann hún klárt að hnoða
kökudeig á hlaðborðið.
Kokkur má hér stoltur standa
og stauta krydd í glásina.
Með því sjálfur vel sig vanda
væna ´hann gerir krásina.
Skrifa athugasemd