Þórbergur Torfason

12.05.2010 Pistlar og pólitík

Hvað réttlætir frjálst framsal aflaheimilda?

Sjávarútvegur

Í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga fer lítið fyrir umræðu um sjávarútvegsmál, okkar mikilvægustu atvinnugrein síðan land byggðist.

Kannske vegna eldgosa eða hrunskýrslunnar og umfjöllunar fjölmiðla um þau mál en við megum samt ekki gleyma okkur alveg. Á einhverju þarf þjóðin að lifa fyrst við gátum ekki lifað á skuldabréfum, hlutabréfum eða öðrum slíkum pappírum sem reynt var að troða oní okkur bæði í morgunverð og kvöldverð síðasta áratug.

Í mörgum sveitarfélögum er sjávarútvegurinn megin atvinnugrein og svo háttar til í okkar sveitarfélagi Hornafirði.

Skuldastaða sjávarútvegsins í heild er mjög slæm og ekki ástæða að fara neitt leynt með það. Mörg fyrirtækin standa svo illa að vandséð er hvernig þau lifa. Um það vitna ársreikningar sem eru öllum aðgengilegir á netinu.

Það er verulega umhugsunarvert hvers vegna staða þessarar greinar er svona slæm. Skip hafa verið endurnýjuð, önnur fengið hefðbundið viðhald, endurbætur unnar innan fiskvinnslunnar en skýrir það þessa slæmu fjárhagsstöðu? Nei  að sjálfsögðu ekki, ekki nema að litlum hluta aðrar ástæður liggja þarna að baki. Verslun með aflaheimildir milli skipa er höfuðástæðan fyrir þessari slæmu skuldastöðu greinarinnar. Með sanni má segja að fram hafi farið ljótur leikur með sameign þjóðarinnar. Heilu útgerðirnar hafa skipt um eigendur, kaupverðið allt tekið að láni, uppsett verð greitt út og seljendurnir gengið burt með fullar ferðatöskur fjár, horfið frá greininni og söluverðið skilið eftir sem skuld innan hennar. Þetta framferði hefur reynst sjávarútveginum svo þungur baggi að ekki er auðséð hvernig hann verður leystur niður án gjaldþrota.

Hver er svo ástæðan fyrir því að svo illa er komið fyrir þessari mikilvægu, öflugu og gríðarlega verðmætu atvinnugrein? Jú það hef ég bent á hér fyrr, frjálst framsal aflaheimilda, handhafar veiðiheimildanna hafa notað þær fyrir féþúfu sem nú þegar hefur valdið óbætanlegu tjóni fyrir okkur öll.

Leiga á aflaheimildum milli skipa hefur verið stunduð svo árum skiptir. Hún fer þannig fram að handhafi veiðiheimildar falbýður hluta þeirra heimilda sem honum hefur verið úthlutað. Leigutakinn fær heimildina ekki færða yfir á sitt skip fyrr en greiðsla hefur farið fram. Þau skip sem hafa þurft að leigja til sín heimildir eru langflest skip með litlar heimildir og þurfa að bæta við sig til að reyna að lifa af, eiga ekki digra sjóði að ganga í til fjármögnunar á leigu og hafa því þurft að taka lán til að fjármagna hana.

Mjög margir hafa orðið gjaldþrota í þessum slag sem hefur leitt til þess að skuldirnar hafa setið eftir hjá lánveitandanum sem ýmist hefur verið tryggingafélag, olíufélag, banki eða sparisjóður og leigutakinn misst allt sitt. Þessum töpuðu skuldum hefur verið velt beint út í verðlagið í formi iðgjalda, olíuverðs eða útlánsvaxta.

Svo ótrúlega sem það hljómar, hafa leigusalar aflaheimilda aldrei þurft að greiða skatt af þessum leigutekjum. Af hverju skyldi það vera?

Hvað réttlætir frjálst framsal aflaheimilda?

Því er haldið fram að af því felist hagræðing. Auðvitað er hagræðing af því fyrir þann sem fær heimildinni úthlutað og selur hana síðan eða leigir frá sér gegn staðgreiðslu.

Í ljósi stöðunnar og vegna þess hvers vegna svo illa er komið fyrir sjávarútveginum er brýn nauðsyn að fella framsalsheimildina úr gildi. Meðan hún er virk eigum við sífellt á hættu aukna skuldsetningu með enn verri afleiðingum en þegar eru orðnar.

Það er mikil blekking að halda því fram að framsalsheimildin sé nauðsynleg til að nýliðun geti átt sér stað. Það er verra en að nefna snöru í hengds manns húsi að etja aðilum út í að berjast í þessari grein sem leiguliðar, það sanna of mörg dæmi.

Til að gæta réttlætis, legg ég til að allar veiðiheimildir í bolfiski verði innkallaðar og þeim úthlutað að fenginni veiðireynslu síðustu þriggja ára.

Með þeirri aðferð fengju leiguliðar notið sinnar aflareynslu til jafns við hina og yrði það hinn fyrsti vísir að nýliðun í greininni.

Nánari framvindu hef ég á takteinum en er of langt mál að fara út í hér.

Hinn 10. maí hófust hinar svokölluðu frjálsu strandveiðar.

Þær eru vafalaust hugsaðar af velvilja en útfærslan er illa misheppnuð. Þar af leiðandi missa þær mjög marks.

Ef við gefum okkur að strandveiðiflotinn megi veiða 6.000 tonn af þorski og bátarnir séu 800, segir það okkur að hver bátur megi veiða 7,5 tonn. Ef gefur á sjó samtímis allt umhverfis landið, kemur þessi floti með 640 tonn að landi á dag. Það þýðir að það tæki rúmlega 9 daga að ljúka þessum veiðum.

Ef við gefum okkur að hvert tonn leggi sig á 300.000.- kr. (300.- kr. Kg.) gefur það þeim sem ná 7,5 tonnum, 2.250.000.-kr í aflaverðmæti. Þetta er allnokkur búbót fyrir þann sem ekkert þarf að leggja út nema tíma og eldsneyti en fyrir þann sem er að reyna að koma sér inn í greinina með því að kaupa bát, veiðarfæri og allan þann búnað sem þarf er minna en ekkert eftir. Hægt er að leika sér með tölur og tvöfalda markaðsverð aflans. Það mundi þýða verðmæti upp á 4.500.000.-kr. en er það raunhæft?

Hugsum okkur að bátarnir séu bara 400 og hver um sig megi veiða 15 tonn á sömu forsendum og að framan getur.

Ég vil halda því fram með gildum rökum að  minnsta kosti helmingur af þessum bátum sé kominn á veiðar í þessu kerfi á fölskum forsendum. Þetta eru aðilar sem þegar hafa selt aflaheimildir og hætt í útgerð. Það skýtur því illilega skökku við að sjá, njóta sama verðmætis og sömu verndar innan ramma fiskveiðistjórnunarlaganna, nýliðann og hinn sem við gjarnan köllum sægreifa þ.e. þann sem þegar hefur selt frá sér sínar heimildir fyrir tugi milljóna, skilið söluverðið eftir sem skuld í greininni, kominn aftur á stjá á bátnum sínum án þess að greiða krónu umfram veiðileyfisgjaldið.

Það er ekki með neinum rökum hægt að halda því fram að fiskveiðstjórnunarkerfið hafi verið byggt upp í öndverðu með það í huga að aðilar gætu selt sínar heimildir í dag, farið á sjó á morgun og fiskað án nokkurra kvaða, algerlega óréttlætanlegt gagnvart öðrum þjóðfélagsþegnum.

Þessum aðilum er fullkomlega frjálst að hefja veiðar aftur en þá eftir að hafa keypt aflaheimildir á nákvæmlega sama hátt og þeir seldu.

Þarna verðum við að gera greinarmun á bátnum og eiganda hans. Það var ekki báturinn sem fékk verðmætið fyrir seldar aflaheimildir heldur eigandinn.

Það er fyrirsláttur að ekki sé hægt að koma í veg fyrir misnotkun innan kerfis frjálsra strandveiða. Margir hafa af veikum mætti reynt að útskýra það á þann hátt að synir, frændur, dætur jafnvel mæður mundu bara fara og fiska á bátnum.

Auðvitað er ekkert sem bannar það en þá er á það að benda að það þarf ákveðin réttindi til að stjórna bát. Eins er auðvelt að krefjast þess að hver sá sem sækir um veiðileyfi í þessu kerfi, leggi fram annaðhvort þinglýstan leigusamning eða kaupsamning að bátnum sem hann hyggst sækja á.

Að halda því fram að ekki sé hægt að koma í veg fyrir einhverskonar svindl er bara fyrirsláttur. Það er ekki einu sinni látið reyna á það hvort hægt sé að beita réttlátum aðferðum við að koma þessum veiðiheimildum í hendur þeirra sem þurfa þeirra helst við en það eru svo sannarlega ekki þeir sem þegar hafa selt þær hlutdeildir sem þeim var trúað fyrir. Þeim er ekkert of gott að kaupa þær til baka, sjái þeir sig knúna til að halda til veiða á nýjan leik.

Það má til sanns vegar færa að það kerfi sem við notumst við til að stjórna heildarveiði úr fiskistofnum okkar sé gott. Líklega er þetta besta kerfið sem notast er við í dag. Hins vegar er “kvótakerfið” þar sem vélað er með þær heimildir sem úthlutað er, slæmt. Þar hefur verið misfarið með auðlindina og hún notuð í fjárhættuspilum.

Frjálst framsal auðlinda þjóðarinnar til fáeinna útvalinna, hefur reynst okkur beiskur biti. Við hljótum að hafa lært nóg nú þegar og eigum að leggja þá heimild af.

Höfundur skipar 3. sæti á lista V.G. í komandi sveitarstjórnarkosningum.