Menningarsaga Breiðamerkursands
Á síðustu öldum hafa Breiðamerkurjökull og árnar sem frá honum renna, mótað Breiðamerkursand með þeim hætti, að landslag er gjörbreytt frá því sem var við landnám. Á landnámsöld var blómleg byggð á sandinum: „og lengi þar á eftir fagurt hérað, grösug og víða vaxin skógi með fjölmörgum bæjum. En nú er þar sandauðn“, segir í lýsingu Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar á svæðinu í ferðabók sinni frá 1772.
Framrás Breiðamerkurjökuls á litlu-ísöld (1300-1900) olli því að jarðir í Öræfum og Suðursveit lögðust í eyði, sumar þeirra misstu tún og slægjulönd í jökulaur og bleytu en aðrar fóru að öllu leyti undir jökul.
Hversu
vel þekkjum við menningarsögu Breiðamerkursands?
Breiðamerkursandur er í landnámi Hrollaugs
Rögnvaldssonar er nam land frá Horni að Kvíá og gaf Þórði illuga Eyvindarsyni land
milli Jökulsár og Kvíár. Þórður bjó undir Felli við Breiðá, en bær hans er
talinn hafa verið Fjall við Bæjarsker undir Breiðamerkurfjalli. Sandurinn er
kenndur við bæinn Breiðá eða Breiðármörk sem var höfuðból á söguöld og kemur
fyrir í Njálu. Búsetusögu Fjalls og Breiðár lauk undir lok 17. aldar vegna Breiðamerkurjökuls.
Við austurjaðar Breiðamerkursands stóð stórbýlið Fell undir Fellsfjalli,
vestasta jörðin í Suðursveit. Um 1700 voru ekki færri en fjórar hjáleigur í
ábúð í landi Fells, en flestar þeirra komnar í eyði á 19. öld, sem og
heimajörðin sjálf. Fellsbæinn tók af í miklum vatnagangi í Veðurá 1869.
Vissir þú: að fyrsta skipsstrandið við strendur Suðursveitar sem sögur fara af, er þegar Þórður illugi braut skip sitt við Breiðársand á landnámsöld.
Vissir þú: að á fornbýli Kára Sölmundarsonar –
Breiðá, bjó Özur Hróaldsson, frændi Síðu-Halls um árið 1000. Talið er víst að
Özur hafi reist kirkju að Breiðá en hennar er ekki getið fyrr en í máldaga 1343.
Undir Kambsmýrarkambi stóðu selshús frá Kvískerjum.
Vissir þú: að Fell var höfuðból og sýslumannssetur um langan tíma. Fells er ekki getið í Landnámu en kemur fyrst fyrir í ritheimildum á 16. öld. En hver var fyrsti ábúandinn? Var það e.t.v. Hrollaugur sjálfur, eftir að hann seldi Breiðabólstað Úlfi vorska landnámsmanni á Skálafelli?
Vissir þú: að undir Nýgræðuöldum standa leifar sæluhúss, grjóthlaðin tóft Nýgræðnahússins sem reist var 1911. Húsið var ætlað ferðamönnum að leita skjóls í á ferðum yfir sandinn. Efniviður þess reyndist ekki endingargóður, núnir hleðslusteinar og hnausar úr sandi og leir. Fór svo að húsið sem þjónaði hlutverki sínu í 15 ár, bókstaflega „rann út í sandinn“.
Horft í átt að Bæjarskeri undir Breiðamerkurfjalli. Landnámsbýlið Fjall stóð þar nærri.
Nú er unnið að skrásetningu sögu Breiðamerkursands með tilliti til menningarminja, frá landnámi til okkar daga. Sagan er stundum eini vitnisburðurinn um þá blómlegu byggð sem stóð undir suðaustanverðum Vatnajökli frá landnámstíma og fram undir loka 19. aldar. Saga samgangna yfir Breiðamerkursand á sér varla hliðstæðu í íslenskri sögu. Nærri 40 km af torfærum í vatnsflaumi og foraði, að menn tóku að ryðja sér leið yfir jökulinn til að komast fyrir illræmda Jökulsá.
Tilgangur þessa verkefnis er að vekja athygli og áhuga fólks á þeirri sérstöku sögu mannvistar úr héraði Öræfa og Suðursveitar, búsetu sem var með allt öðrum hætti en tíðkast í dag.